105 ROCZNICA WYBUCHU POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO
Za początek niepodległego państwa Polskiego (II Rzeczpospolitej) uznaje się datę 11 listopada 1918 roku, będącą również końcem I wojny światowej.
W tym czasie również Kołomyja, jak i inne ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej, nie od razu znalazły się w granicach odrodzonej Polski. W przypadku ziem południowo-wschodnich wiązało się to z faktem równoległego powstania Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL), a w konsekwencji wojny polsko-ukraińskiej. Albowiem w nocy 31 października na 1 listopada 1918 r. oddziały ukraińskie zajęły prawie całą Galicję Wschodnią oraz większą część Lwowa. Rozpoczęły się walki polsko-ukraińskie, które doprowadziły do zajęcia miasta przez Polaków dnia 22 listopada. Lwów był jednak ciągle otoczony przez oddziały nieprzyjacielskie. Wojska ZURL wycofały się z Kołomyi w dniu 24 maja 1919 roku, a ich miejsce zajęły oddziały wojska pozostającej w sojuszu z Polską, Królestwa Rumunii. Wkroczenie Wojska Polskiego do Kołomyi miało miejsce dopiero 23 sierpnia 1919 roku.
Niestety odrodzone w listopadzie 1918 r. państwo Polskie nie objęło obszarów Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Wielkopolski), które pozostały w rękach niemieckich. Polacy na ziemiach Wielkopolski pragnęli przyłączyć się do powstałej II Rzeczypospolitej. Już między 10 do 26 listopada 1918 roku miały miejsce wystąpienia przeciwko Niemcom w Ostrowie Wielkopolskim. Żołnierze narodowości polskiej w armii niemieckiej opuścili koszary i uformowali tzw. 1. polski pułk piechoty i ogłosili powstanie Republiki Ostrowskiej. Zostali spacyfikowani, ale efektem ich wystąpienia był m.in. szereg ustępstw na rzecz Polaków na terenie Ostrowa Wielkopolskiego i powiatu ostrowskiego.
26 grudnia 1918 roku wieczorem do Poznania, pociągiem z Gdańska, w drodze z Londynu do Warszawy, przybył polski pianista, kompozytor, działacz niepodległościowy – Ignacy Jan Paderewski, w towarzystwie małżonki oraz oficerów misji alianckiej. Paderewski został entuzjastycznie powitany przez tłumy Polaków, przewieziono go do Hotelu „Bazar”. Tam wygłosił dwa przemówienia – z okna nad wejściem do hotelu oraz w holu – do oficjeli i dziennikarzy, czym wywołał ogromne poruszenie pośród miejscowych Polaków, zakończone owacją i manifestacją patriotyczną. Taki obrót wydarzeń oraz wywieszanie przez Polaków flag polskich, amerykańskich, brytyjskich i francuskich wzburzył Niemców.
27 grudnia 1918 roku Niemcy zorganizowali prowokacyjny przemarsz oddziałów wojskowych i nacjonalistów niemieckich przez miasto, zrywając z balkonów koalicyjne i polskie flagi. Gdy zapadł zmrok, Niemcy rozpoczęli strzelaninę z Prezydium Policji w kierunku Hotelu „Bazar”. Około godziny 17 przed Prezydium Policji oraz w okolicach Hotelu Bazar pojawiły się uzbrojone polskie oddziały, które odpowiedziały ogniem i do nocy zdobyły budynek Prezydium Policji. Był to wybuch powstania.
Poza Poznaniem jeszcze w kilku innych wielkopolskich miastach miały miejsce zbrojne starcia z Niemcami, które z biegiem czasu rozszerzyły się na całą Wielkopolskę. Następnego dnia Polacy opanowali w Poznaniu Dworzec Główny, Pocztę Główną i część fortyfikacji miejskich, rozbrajając oddziały niemieckie zmierzające do miasta koleją. Do końca roku, Polakom udało się zdobyć większą część Poznania. Ostatecznie miasto zostało wyzwolone 6 stycznia, kiedy to zdobyto lotnisko Ławica, które było ostatnim bastionem oporu Niemców w pobliżu wyzwolonego Poznania. Powstańcy przejęli na nim kilkadziesiąt gotowych do startu samolotów oraz spore zapasy broni i amunicji. Zdobycie lotniska i sprzętu było bardzo istotne dla powodzenia Powstania Wielkopolskiego. Niemieckie samoloty przemalowano na polskie barwy i już następnego dnia odbył się pierwsz lot nad Poznaniem. W trakcie kolejnych walk w różnych częściach Wielkopolski, polskie lotnictwo wspomagało powstańców z powietrza.
Do połowy stycznia wyzwolono większą część Wielkopolski. Walki bardziej lub mniej krwawe toczyły się szczególnie na północy i zachodzie. Zdobycze powstańców potwierdził rozejm w Trewirze, podpisany przez Niemcy i państwa Ententy 16 lutego 1919 r. W myśl jego ustaleń, front wielkopolski został uznany za front walki państw sprzymierzonych. Ostateczne zwycięstwo przypieczętował podpisany 28 czerwca 1919 r. traktat wersalski, w którego wyniku do Polski powróciła prawie cała Wielkopolska.
Zrywu narodowościowego Wielkopolan z końca 1918 roku nie sposób rozpatrywać wyłącznie przez pryzmat przynależności państwowej Wielkopolski. Wielkopolanie odegrali wielką rolę w późniejszych walkach o granice II Rzeczypospolitej.
W lutym 1919 r. dowódca Armii Wielkopolskiej gen. Józef Dowbor-Muśnicki ogłosił ochotniczy zaciąg do oddziału, który miał iść z pomocą do Lwowa. Zgłosiło się do niego 204 żołnierzy. Kompania była dobrze uzbrojona. Ochotnicy wyjechali do Lwowa pociągiem 9 marca 1919 r. z Dworca Gł. w Poznaniu. Do młodych ochotników (kompania 204 żołnierzy ochotników) jadących na pomoc do Lwowa przemawiał gen. Józef Dowbor-Muśnicki:
Idziecie na odsiecz Lwowa!
Pamiętajcie, że jak się sprawować będziecie, tak o nas tu w ogóle sądzić będą. Pokażcie, cośmy warci.
Trzymajcie się razem, niech wam nawet myśl w głowie nie postoi, abyście mogli kiedykolwiek ręce podnieść do góry. Dla żołnierza polskiego jest tylko jedno hasło: albo trup, albo zwycięstwo.
Pamiętajcie o Bogu, z modlitwą idziecie w bój, jak przodkowie wasi. Walczyć będziecie nie za sprawę jakiegoś koła czy warstwy, ale za sprawę całego narodu polskiego.
Wyjeżdżacie dobrze zaopatrzeni, unieście za sobą to poczucie ładu i porządku, które nas tak trzyma, i tam, w nowe warunki. Zachowajcie się tak, jak na prawego Polaka i Poznańczyka przystało. Idźcie w bój śmiało ochoczo; będziemy pamiętali o was i niedługo więcej nas ruszy w wasze ślady.
Niech was Bóg prowadzi! Czołem!
Nieco później do Lwowa przybyła tzw. Grupa Wielkopolska pułkownika Daniela Konarzewskiego w sile ok. 4 tysięcy żołnierzy, która była uzbrojona w ciężką artylerię i samoloty. Obie formacje wykazały się wielką walecznością i skutecznością.
Dobrze wyposażone oraz wyszkolone oddziały wielkopolskie wysłane na kresy wschodnie, były jednymi z najwartościowszych w czasie dwóch trudnych lat (1919 – 1920) kształtowania się polskiej granicy wschodniej, podczas wojny polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej.
26 października 1919 r. w stolicy Wielkopolski Naczelnik Józef Piłsudski podczas wieczornego bankietu, wygłosił hymn pochwalny na cześć regionu i jego mieszkańców.
– Stanęliście wobec wroga tak przemocnego, tak silnie zorganizowanego, że zdawało się, iż w tej walce wytrzymać niepodobna. Rzucone wam wyzwanie przyjęliście i w tej dziedzinie macie za sobą dorobek tak wspaniały, że Polska cała przed wami się korzy – powiedział do Wielkopolan.
Sejm RP w 2021 r. ustanowił 27 grudnia – dzień rozpoczęcia walk – Narodowym Dniem Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego. Jak głosi uchwalona jednogłośnie ustawa „w hołdzie bohaterom – uczestnikom narodowego zrywu z lat 1918 – 1919, którzy wyzwolili Wielkopolskę spod panowania niemieckiego i przyłączyli ją do odrodzonej Rzeczypospolitej”.
Źródło:
https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/44802,Niezapomniany-zryw-Powstanie-Wielkopolskie-19181919.html
https://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_wielkopolskie
https://dzieje.pl/aktualnosci/powstanie-wielkopolskie-jedyna-tak-duza-udana-polska-insurekcja
https://dzieje.pl/aktualnosci/powstanie-wielkopolskie-rocznica-zdobycia-lotniska-we-wsi-lawica
StZ
ZAPROSZENIE
W Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego Instytut Pamięci Narodowej zaprasza na okolicznościowe spotkanie na Cmentarzu Św. Wawrzyńca we Wrocławiu
przy grobie Powstańca Jana Dzierżykraja-Morawskiego
27 grudnia 2023 r., godz. 11.00
Cmentarz Św. Wawrzyńca we Wrocławiu, pole 9
Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Oddział we Wrocławiu, ul. Długosza 48, 51-162 Wrocław
www.ipn.gov.pl