100 ROCZNICA TRAKTATU RYSKIEGO

18 marca 1921 r. w pałacu Czarnogłowców w Rydze na Łotwie zawarto pomiędzy Polską, Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Rad (RFSRR) i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad (USRR) Traktat ryski (lub inaczej pokój ryski).
Traktat zakończył wojnę polsko-bolszewicką z lat 1919–1920, ustalał przebieg granic między tymi państwami oraz regulował inne sporne dotąd kwestie. Poprzedzony był Umową o preliminaryjnym pokoju i rozejmie między Rzeczpospolitą Polską a RFSRR i USRR, podpisaną w Rydze 12 października 1920.
Rokowania polsko-sowieckie rozpoczęły się w sierpniu 1920 w Mińsku, w sytuacji zagrożenia przez wojska sowieckie niepodległości Polski.
21 września 1920 negocjacje w wyniku postępującej ofensywy wojsk polskich, zostały przeniesione na grunt neutralny do Rygi na Łotwie. Po zwycięstwie w Bitwie Warszawskiej i kampanii niemeńskiej polska delegacja miała znacznie korzystniejsze karty w swych rękach, które niestety nie zostały wykorzystane.
Już na początku właściwych rozmów polska delegacja uznała USRR (Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad – sowieckie państwo ukraińskie) jako stronę rokowań, wycofując jednocześnie w konsekwencji uznanie dla URL (Ukraińskiej Republiki Ludowej, z którą wiązała Polskę umowa sojusznicza z 21 kwietnia 1920 r. Wyczerpana wojną Polska nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy, tym bardziej, że sami Ukraińcy nie poparli Symona Petlury w 1920, a państwa zachodnie były przeciwne niepodległości Ukrainy.
W wyniku Traktatu Polska uzyskała ziemie należące przed trzecim i częściowo drugim rozbiorem do Rzeczypospolitej, a w latach 1795–1916 stanowiące część zaboru rosyjskiego, zaś od wiosny 1919 zajmowane przez Wojsko Polskie: gubernie grodzieńską i wileńską oraz zachodnie części guberni wołyńskiej z Łuckiem, Równem i Krzemieńcem i mińskiej z Nieświeżem, Dokszycami i Stołpcami.
Rosja i Ukraina zrzekły się roszczeń do Galicji Wschodniej.
Granica polsko-sowiecka przebiegała w zasadzie wzdłuż linii II rozbioru z 1793 (z korekturą na rzecz Polski w postaci części Wołynia i Polesia, z miastem Pińskiem). Traktat przewidywał także wypłatę Polsce kwoty 30 mln rubli w złocie według cen z roku 1913 (ustalenia te nie zostały jednak nigdy wykonane pod różnymi pretekstami przez stronę sowiecką). Zobowiązywał też stronę radziecką do zwrotu zagrabionych w czasie zaborów dzieł sztuki i zabytków (zwrócono jednak niewiele – na zasadzie wzajemności), m.in. arrasy wawelskie, jedyne zachowane polskie insygnium koronacyjne (Szczerbiec) i pomnik księcia Józefa Poniatowskiego.
Mimo pokonania armii sowieckiej, podpisaliśmy niekorzystny dla siebie traktat pokojowy. Zdradzeni przez traktat ryski mogli czuć się nasi wschodni sojusznicy, z których na pierwszym miejscu należy wymienić Semena Petlurę i jego żołnierzy, którzy wsparli polski wysiłek zbrojny w walce z bolszewikami siłą czterdziestu tysięcy żołnierzy. Uznając de iure sowiecką Ukrainę, Polska cofała poparcie dla Ukraińskiej Republiki Ludowej z Petlurą na czele, co musiało zostać odebrane jako zdrada. Jak się okazało, błąd ten miał długotrwałe skutki, ponieważ od tego momentu wrogość Ukraińców wobec Polski zaczęła systematycznie rosnąć.
Również ciekawą formacją wspierającą Polskę w wojnie z bolszewikami były wojska generała Stanisława Bułak-Bałachowicza, w skład których wchodzili żołnierze wielu różnych narodowości, których łączyła chęć walki ze wspólnym wrogiem. W szczytowym okresie ich liczba wyniosła około dwadzieścia tysięcy szabel. Do naszych sojuszników należeli też Rosjanie dowodzeni przez Borisa Sawnikowa.
Polska w Traktacie zgodziła się na żądanie Sowietów, że na terenie Rzeczpospolitej będą stacjonować jedynie polskie wojska, co oznaczało, że wymienione oddziały musiały być rozbrojone lub internowane. Postawieni przed takim wyborem, ich członkowie czuli się również zdradzeni, zwłaszcza, że negocjacje toczyły się za ich plecami.
Przy podpisywaniu traktatu pokojowego zabrakło ze strony Polski szerszej wyobraźni politycznej a także poparcia ze strony państw zachodnich, szczególnie Wielkiej Brytanii. Mimo wszystko Traktat Ryski zakończył wyniszczającą dla młodego państwa polskiego wojnę z bolszewikami – wojnę zwycięską.

Źródło:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Traktat_ryski_(1921)

https://histmag.org/Pytanie-miesiaca-5-Czy-traktat-ryski-mozna-uznac-za-zdrade-5881

https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/95790,100-lecie-sojuszu-PilsudskiPetlura.html

StZ