KOŁOMYJSKO – POKUCKIE ROCZNICE ORAZ ŚWIĘTA W 2022 ROKU
Sejm RP ustanowił patronów roku 2022. Uhonorowani zostali: Maria Grzegorzewska, twórca pedagogiki specjalnej (100 rocznica utworzenia Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej), poetka Maria Konopnicka (180 rocznica urodzin), twórca przemysłu naftowego Ignacy Łukasiewicz (200 rocznica urodzin i 140 śmierci), pisarz Józef Mackiewicz (120 rocznica urodzin), himalaistka Wanda Rutkiewicz (30 rocznica śmierci), twórca hymnu polskiego Józef Wybicki (275 rocznica urodzin, 200 śmierci i 225 napisania tekstu). Senat RP dodał kolejnych patronów. Są to politycy Władysław Bartoszewski (100 rocznica urodzin), Bronisław Geremek (90 rocznica urodzin), artysta Bruno Schulz (130 rocznica urodzin i 80 śmierci). Z okazji 200 rocznicy opublikowania tomiku „Ballady i romanse” Adama Mickiewicza Sejm podjął uchwałę o ogłoszeniu 2022 Rokiem Polskiego Romantyzmu, natomiast Senat w 100-lecie założenia Polskiego Towarzystwa Botanicznego ogłosił 2022 Rokiem Botaniki.
Ilustr.: Patroni Sejmu i Senatu roku 2022.
https://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/komunikat.xsp?documentId=EBD923AF85FCBCCAC12587B90041B827
https://www.senat.gov.pl/aktualnoscilista/art,14333,patroni-roku-2022.html
BK
635 lat temu wiosną 1387 królowa Jadwiga Andegaweńska na czele rycerstwa polskiego odzyskała Ruś Czerwoną zajętą przez Koronę Wegierską. Pokucie ponownie znalazło się w Królestwie Polskim.
Ilustr.: Marcello Bacciarelli, Królowa Jadwiga, Zamek Królewski w Warszawie.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Jadwiga_Andegawe%C5%84ska#/media/Plik:Jadwiga_by_Bacciarelli.jpg
BK
610 lat temu w latach 1412–1413 król Władysław Jagiełło ufundował założenie w Kołomyi klasztoru z kościołem zakonu dominikanów. W pierwszym powstałym mieście położony był na północ od młyna Goldberga przy dawnej ul. Staromiejskiej i upamiętniony był krzyżem aż do 1939. Kolejny kościół z klasztorem stał w miejscu obecnej cerkwi św. Michała.
Ilustr.: Jeden z wielu herbów w kolorze bieli i czerni, jakim posługują się dominikanie.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Dominikanie
BK
525 lat temu w listopadzie 1497 oddziały mołdawskie, tureckie, wołoskie i tatarskie złupiły Pokucie aż po Halicz w odwecie za wyprawę czarnomorską króla Jana Olbrachta, który poniósł sromotną klęskę w lasach bukowińskich 26 października 1497 pod Koźminem. Celem wyprawy królewskiej było odzyskanie zajętych przez Turków portów czarnomorskich – Kilii i Białogrodu. Z tego okresu pochodzi przysłowie: „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”. Od tego czasu Mołdawia i Turcja rozpoczęły serie najazdów na Pokucie.
Ilustr.: Feliks Sypniewski, Bitwa pod Koźminem na Bukowinie.
BK
450 lat temu w 1572 w Kołomyi wypiekało chleb aż 92 piekarzy (przed 1939 ponad dwudziestu), co świadczy o istnieniu dużego centrum handlowego na Pokuciu. Za czasów I Rzeczypospolitej miasto było drugim ośrodkiem handlowym po Lwowie. Kołomyja leżała na szlaku handlowym prowadzącym od portów czarnomorskich do Lwowa, Krakowa i Gdańska a stamtąd dalej na zachód Europy. Na Pokuciu królewski gościniec przebiegał od granicznego Śniatyna, lewym brzegiem Prutu do Kołomyi, dalej omijał od wschodu bukowy kompleks leśny między Prutem a Woroną, dopływem Dniestru, zwany Chorosną, docierając do Tyśmienicy i Halicza.
Ilustr.: Grupa podróżników dzieląca się jadłem i napitkiem, Biblioteka Narodowa w Paryżu. https://pl.wikipedia.org/wiki/Kuchnia_%C5%9Bredniowiecza#/media/Plik:Peasants_breaking_bread.jpg
BK
435 lat temu w 1587 na północny zachód od Kołomyi wybudowano drewnianą cerkiew, która stała się częścią prawosławnego monastyru. Jego jedyną pozostałością jest drewniana cerkiew Zwiastowania NMP na cmentarzu greckokatolickim, najstarsza drewniana budowla Kołomyi. Radykalnie została przebudowana w XVIII i XIX w., otrzymując nowy układ przestrzenny, rzut krzyżowy z kopułą, wraz ze zmianą orientacji. Wg prof. Ryszarda Brykowkiego, znawcy budownictwa cerkiewnego na ziemiach Rzeczypospolitej, obecnie ma charakter jednorodnej osiemnastowiecznej cerkwi huculskiej. Monastyr kołomyjski należał w przeszłości – obok pokuckich monastyrków w Uhornikach i Tłumaczyku – do Skitu maniawskiego, klasztoru prawosławnych bazylianów, będącego dla cerkwi prawosławnej drugą „Górą Athos”. Przejęty przez unitów, obecnie jest prawosławny.
Ilustr.: Cerkiew greckokatolicka w Kołomyi, fot. Maria Ohanowicz-Tarasiuk 2019.
BK
260 lat temu w 1762 ks. Szczepan Mikulski rozpoczął budowę murowanego kościoła parafialnego pw. Wniebowzięzia NMP w Kołomyi wg projektu architekta Bernarda Meretyna. Budowę w stylu barokowym zakończono po dziesięciu latach. Po 1946 świątynię brutalnie przebudowano na sklep. Obecnie jest cerkwią greckokatolicką, której w przybliżeniu przywrócono pierwotne formy.
Ilustr.: Kościół parafialny w Kołomyi, pocztówka przed 1939.
BK
250 lat temu w wyniku pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej Kołomyja wraz z całym Pokuciem weszła w skład Cesarstwa Austriackiego.
Ilustr.: Herb Cesarstwa Austrii.
BK
195 lat temu w 1827 we wschodniej części miasta spaliła się Wielka Synagoga, którą Gmina wyznania mojżeszowego odbudowała. Inne źródła podają, że stało się to 15 lat później dzięki cadykowi Cwi Hirsz z Rymanowa. Świątynia nowe elewacje otrzymała na początku XX w., a lata 40. przyniosły jej całkowitą zagładę.
Ilustr.: Wielka Synagoga w Kołomyi, pocztówka przed 1914.
BK
165 lat temu w 1857 poświęcono murowany kościół rzymskokatolicki w kolonii niemieckiej Mariahilf, będącej dzielnicą Kołomyi pw. NMP Wspomożenia Wiernych. Światynię po 1945 zamieniono na magazyn z następnie wysadzono.
Ilustr. Kościół w Mariahlf, fot. NN przed 1939.
BK
145 lat temu w 1877 Leopold Wajgel, profesor Państwowego Gimnazjum Męskiego w Kołomyi wydał książkę Rys miasta Kołomyi. Była to pierwsza monografia poświęcona miastu, wydrukowana w drukarni Henryka Zadembskiego, do dziś będąca niezbędnym źródło informacji. W tym roku obchodzimy 180 rocznicę urodzin jej autora.
Ilustr.: Ozdobna okładka książki z dedykacją dla Włodzimierza Dzieduszyckiego, ze zbiorów Biblioteki Ossolineum we Wrocławiu.
BK
145 lat temu boom budowlany w 1877 sprawił, że na Baginsbergu wybudowano ewangelicki dom parafialny, na błoniach piadyckich (zwanych później Kosaczowem) 23 września stanął pierwszy kołomyjski pomnik upamiętniający hołd Stefana Wielkiego przed Kazimierzem Jagiellończykiem w 1485, a w Rynku 22 listopada poświęcono siedzibę Rady Miejskiej – ratusz.
Ilustr.: Ratusz, pocztówka przed 1914.
BK
130 lat temu 3 marca 1892 „ku uczczeniu wiekopomnej konstytucyi 3 maja 1791 r., w 101 rocznicę jej uchwalenia” Edmund hr. Starzeński założył w Kołomyi prywatne Muzeum Pokuckie. Mieściło się w jego dworku przy ul. Kraszewskiego. Zbiory składały się z biblioteki połączonej z archiwum i galerią malarstwa polskiego, zabytkami archeologicznymi, sztuką i kulturą huculską, kolekcją monet i medali, eksponatami przyrodniczymi oraz zbrojownią. Muzeum niestety nie cieszyło się zainteresowaniem kołomyjan i Pokucian, odwiedzali je głównie uczniowie, więc zostało zamknięte po śmierci fundatora w 1901. Zbiory w znacznej części zasiliły Muzeum Narodowe w Krakowie. A dworek stał się siedzibą Towarzystwa Szkoły Ludowej.
Ilustr.: Dworek Edmunda i Bronisławy hr. Starzeńskich w Kołomyi, fot. Maria Ohanowicz-Tarasiuk 2019
BK
125 lat temu 31 października 1897 poświęcono murowany kościół pw. św. Ignacego Loyoli oo. Jezuitów przy ul. Kraszewskiego wg projektu architekta kołomyjskiego Dionizego Krzyczkowskiego. Świątynia po 1946 zamieniona na magazyn powróciła do wiernych w 1990. Pięć lat później po poświęceniu świątyni w 1902 wybudowano obok kościoła piętrową rezydencję oo. Jezuitów. Po 1946 rozbudowano ją zamieniając na szpital. W ubiegłym roku powróciła do kościoła.
Ilustr.: Kościół pojezuicki, fot. Andrzej Łopaczak 2006.
BK
125 lat temu w 1897 Kołomyja wzbogaciła się o największy wówczas gmach publiczny, jakim była Dyrekcja Urzędu Skarbowego. Trzykondygnacyjny, neorenesansowy budynek z ryzalitami w wielkim porządku jońskim z gzymsem, jak z florenckich pałaców, stanął na skrzyżowaniu ulic Kilińskiego i Brasona. Obecnie pełni funkcję szkoły.
Ilustr. : Gmach Dyrekcji Urzędu Skarbowego, fot. Krzysztof Żurakowski 2017.
BK
120 lat temu w 1902 oddano do użytku okazały neobarokowy budynek Domu Narodnego z charakterystycznym owalnym, narożnym ryzalitem z kopułą przy ul. Kościuszki wg projektu architekta kołomyjskiego Dionizego Krzyczkowskiego. Znalazły tu miejsce ukraińskie szkoły, organizacje i Muzeum Huculszczyzny.
Ilustr.: Dom Narodny, fot. Roman Piotrowski 2006.
BK
115 lat temu w 1907 na cmentarzu rzymskokatolickim stanął Krzyż Żelazny „Rodakom poległym za wolność narodu 31/VII 1907”, poświęcony straconym w 1847 we Lwowie – Teofilowi Wiśniowskiemu i Józefowi Kapuścińskiemu, powstańcom z 1846 w sześćdziesiątą rocznicę ich śmierci. Ufundowało go Stowarzyszenie Rękodzielników „Gwiazda”. Stojący w tym miejscu poprzedni dębowy czarny krzyż uległ zniszczeniu. Posiadał tablicę z napisem „Poległym za wolność Ojczyzny w R. 1831 – Rodacy”. Od tego czasu Krzyż „Gwiazdy” stał się symbolem wszystkich powstańców uczestniczących w polskich powstaniach narodowych XIX w.
Ilustr.: Krzyż „Gwiazdy”, fot. Zbigniew Saganowski 2021.
BK
110 lat temu w 1912 odsłonięto dwie tablice pamiątkowe: ks. Piotra Skargi w 300. rocznicę śmierci, nad bocznym wejściem do kościoła jezuickiego, i Zygmunta Krasińskiego w 100. rocznicę urodzin, na ścianie Polskiego Domu Ludowego TSL, dawnego dworu Starzeńskich.
Ilustr.: Tablica Zygmunta Krasińskiego, fot. fot. Maria Ohanowicz-Tarasiuk 2019.
BK
110 lat temu w kwietniu 1912 przybył do Kołomyi, celem odbycia służby wojskowej, arcyksiążę Karol Habsburg, przyszły cesarz C.K. Austro-Węgier, wraz z małżonką księżną Zytą Burbon-Parmeńską. Zamieszkali w willach na Baginsbergu przy ul. Niemieckiej (późniejsza Wilsona). Służbę wojskową odbywał w 7 Czeskim Pułku Dragonów „Ks. Lotaryńskiego Karola Leopolda”. Z tego okresu pochodzi przyśpiewka: Paryż w kąt, Wiedeń w kąt, Kołomyja zaś na front. Choć w niej błota aż po uszy, mieszkają w niej zacne dusze. Podczas działań wojennych Wielkiej Wojny arcyksiążę odwiedzał Kołomyję.
Ilustr.: Arcyksiążę Karol z małżonką Zytą, wikimedia.
BK
100 lat temu 10 września 1922 na cmentarzu rzymskokatolickim wzniesiono pomnik poświęcony żołnierzom WP, jeńcom wojennym, oraz internowanym przez Zachodnio-Ukraińską Republikę Ludową w latach 1918–1919, zmarłym z głodu, chłodu i chorób w obozie na Kosaczowie. Dwuczęściowy pomnik w formie betonowego krzyża z przewieszonym od czoła łańcuchem symbolizującym różaniec i trzyczęściowej ściany pionowej z wyrytymi w marmurze nazwiskami stanął przed kwaterą Ofiar Kosaczowa, liczącą około 1000 mogił. Jego autorem był Stanisław Daczyński, artysta malarz i nauczyciej rysunku w Krajowej Szkole Garncarskiej. Po 1946 łańcuch i tablice z nazwiskami zostały zniszczone.
Ilustr.: Pomnik „Ofiar Kosaczowa”, fot. Zbigniew Saganowski 2021.
BK
Wg ustaleń prof. Ryszarda Brykowskiego i kronik przedwojennych PAT-u sztandar był w kolorze białym z czerwonym krzyżem kawalerskim jak w jednostkach piechoty WP. Na awersie w złotym wieńcu laurowym znajdował się haftowany Orzeł Biały w koronie, w czterech rogach cyfra pułku „49” w mniejszych wieńcach. Na rewersie w środku w otoku z wieńca, umieszczono dewizę HONOR I OJCZYZNA, a na ramionach wyhaftowano nazwy najcięższych bitew pułku podczas wojny bolszewicko-polskiej: IWANKOWICE 6 V 1920, CHORUPAŃ 19 VII 1920, TOPORÓW 31 VII 1920, MŁAWA 22 VIII 1920. W dolnych rogach sztandaru z lewej wyhaftowano herb Kołomyi – głowę białego orła w koronie w czerwonej tarczy herbowej, z prawej wizerunek Matki Boskiej Kołomyjskiej, będącej kopią Pani Jasnogórskiej, także w tarczy herbowej. W górnych rogach prawdopodobnie powtórzono ten układ lecz odwrotnie.
Poczet sztandarowy był obecny na wszelkich miejscowych świętach a w 1939 wyruszył na wojnę z I baonem mjr. Eugeniusza Lityńskiego. Został zakopany w Lasach Janowskich w dniach 16-17 września i nigdy nie dostał się w ręce wrogich wojsk niemieckich i sowieckich. 11 listopada 1966 rząd RP na uchodźstwie w Londynie nadał sztandarowi 49 HPS Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari za udział jego żołnierzy w kampanii wrześniowej. Na pamiątkę tego wydarzenia Ogólnopolski Oddział Kołomyjan „Pokucie” we Wrocławiu umieścił miniaturkę odznaczenia VM na swoim sztandarze, ufundowanym przez kołomyjan i sympatyków Kołomyi, poświęconym 2 października 2021 we Wrocławiu.
Ilustr.: Kompania honorowa 49 pp ze sztandarem pułkowym przed kościołem oo. Jezuitów w Kołomyi, fot. NN 1936.
BK
90 lat temu 19 marca 1932 w westubulu Państwowego Gimazjum im. Króla Kazimierza Jagiellończyka odsłonięto tablicę upamiętniającą poległych podczas Wielkiej Wojny uczniów gimnazjum. Tablica wzbudziła sporo kontrowersji ponieważ nie uwzględniała wszystkich poległych. Nie zachowała się.
Ilustr.: Wejście główne do gimnazjum, w tle Józef Sanojca, uczeń szkoły w czasie okupacji, fot. Anna Gmurek 2019.
BK
85 lat temu w dniach 1-3 maja 1937 odbył się Zjazd Zarzewiaków, członków tajnych organizacji niepodległościowych, Skautingu i Polskich Drużyn Strzeleckich. Uroczystości rozpoczął apel poległych pod krzyżem powstańczym „Gwiazdy” na cmentarzu. Następnego dnia po mszy św. w kościele parafialnym złożono wieńce pod pomnikiem marszałka Józefa Piłsudskiego i odsłonięto tablicę pamiątkową na ścianie fabryki Braci Biskupskich. 3 maja podczas mszy św. na stadionie kazanie wygłosił ks. Władysław Antosz, kapelan 2 pp Legionów Polskich. Poświęcono wówczas sztandar II Drużyny Harcerskiej. Uroczystości zakończono defiladą, akademią w Miejskiej Komunalnej Kasie Oszczędności i wspólną fotografią.
Ilustr.: To co pozostało z Fabryki Braci Biskupskich, największej fabryki w Kołomyi, Google Earth.
BK
80 lat temu w 1942 okupanci niemieccy rozpoczęli eksterminację kołomyjskiej inteligencji. 24 stycznia gestapo aresztowało 400 przedstawicieli inteligencji żydowskiej, których po torturach zabito, a 11 listopada – przedstawicieli inteligencji polskiej z Kołomyi i całego Pokucia. Tych ostatnich wywieziono głównie do obozu koncentracyjnego Lublin-Majdanek, niektórzy zmarli w kołomyjskim więzieniu. Do dziś nie znamy wszystkich wówczas aresztowanych.
Ilustr.: Pomnik Walki i Męczeństwa w Muzeum na Majdanku, autor: Alians PL CC BY-SA 4.0.
BK
80 lat temu 24 marca 1942 rozpoczęła się ewakuacja Armii Polskiej gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego do Iranu. Armia ta powstała na mocy układu Sikorski-Majski z obywateli II Rzeczypospolitej przymusowo deportowanych z Kresów na Wschód. Nie wszyscy dotarli do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i powrócili do ojczyzny. Z głodu i chorób pozostali na „nieludzkiej ziemi” Pokucianie z powiatu kołomyjskiego: plut. Edmund Dawizon z Turki, strz. Jan Grydziuk ze Słobody Rungurskiej, Grzegorz Kuriszczuk z Debesławiec, kpr. Tadeusz Ostrowski z Turki, szer. Stanisław Sikorski z Piadyk, oraz kołomyjanie: strz. Stanisław Czabak, uł. Stanisław Lichota, strz. Michał Romanow, ppor. Stefan Stenzel, znany kołomyjski aptekarz, strz. Zbigniew Wojciechowski, plut. Józef Wróblewski i sierż. Aleksander Zaleski. W Iranie na zawsze spoczęli: bomb. Michał Łopuszak ze Słobódki Leśnej i kołomyjanie: strz. Edward Goertz, strz. Kazimierz Grocholski i ppor. Naftali Roth, lekarz.
Ilustr.: Defilada żołnierzy Armii Polskiej gen. Andersa w Buzułuku, grudzień 1941, wikipedia.
#/media/Plik:Parade001.jpg){kind=link}
BK
25 lat temu w 1997 społeczność polska w Kołomyi założyła samodzielny Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej „Pokucie” kierowany początkowo przez Zofię Sanojcę a następnie Stanisławę Kołusenko. Wraz z ówczesnym proboszczem ks. Alfonsem Górowskim razem kontynuowali rozpoczętą w 1990 przez poprzedników i ks. Piotra Buka pracę na rzecz odrodzenia polskiego życia społecznego, kulturalnego i oświatowego w Kołomyi. 25 maja tegoż roku przy oddziale założono Polską Sobotnią Szkołę im. Stanisława Vincenza.
lustr. Stanisława Kołusenko, prezes TKP „Pokucie” w Kołomyi i Ryszard Saczyński, prezes Ogólnopolskiego Oddziału Kołomjan „Pokucie” we Wrocławiu z wizytą w Polskiej Sobotniej Szkole im. Stanisława Vincenza, fot. Damian Cywiński 2019.
BK