161 ROCZNICA WYBUCHU POWSTANIA STYCZNIOWEGO (1863 – 1864)
Ilustr.: Cmentarz Wojskowy na Powązkach, fot.: Kancelaria Sejmu. Aleksander Zieliński
Powstanie Styczniowe rozpoczęło się 22 stycznia 1863 r. od ogłoszenia Manifestu, wydanego przez Centralny Komitet Narodowy Królestwa Polskiego , który powołał Tymczasowy Rząd Narodowy.
Wybuch największego zrywu doby zaborów poprzedzał długi okres napięcia i topniejących nadziei na zmianę wymierzonej w Polaków polityki imperium rosyjskiego. Bezpośrednim powodem wybuchu insurekcji była branka ogłoszona przez Aleksandra Wielopolskiego w styczniu 1863 r. Powstańcy, mimo niewystarczającego uzbrojenia i braków kadrowych, atakowali rosyjskie placówki praktycznie na terenie całego Królestwa Polskiego. Władze zrywu wzywały do udziału w nim również „braci Litwinów i Rusinów”, co spowodowało rozszerzenie obszaru walk na niemal cały obszar Rzeczypospolitej w granicach z roku 1772. Symbolem owej insurekcji, będącej ostatnim wspólnym powstaniem narodów I Rzeczypospolitej, było potrójne godło, mieszczące w sobie nie tylko Orła, ale i Pogoń oraz św. Michała Archanioła – symbol Kijowa, Ukrainy, gdzie powstanie to, choć słabiej, również się zaznaczyło.
Powstanie było największym zrywem niepodległościowym w XIX wieku po rozbiorach, na który złożyło się ponad 1200 bitew i potyczek.
Objęło swym zasięgiem Królestwo Polskie, a także Litwę, Białoruś oraz część Ukrainy. Istotną rolę w powstaniu, jeśli chodzi o działania zbrojne odegrał Romuald Traugutt, który zyskał wielką sławę jako dyktator powstania. Dowodził on jednym z oddziałów, a wszystkie swoje działania poświęcił ratowaniu tego zrywu, do końca walczył o niepodległość. Romuald Traugutt, stal się tragicznym symbolem powstania. W kwietniu 1864 roku na skutek denuncjacji, rosyjska policja aresztowała Traugutta w jego warszawskiej kwaterze. Więziony na Pawiaku, następnie przewieziony do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, podczas śledztwa nie zdradził towarzyszy. W lipcu 1864 roku rosyjski sąd wojskowy skazał go na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano na stokach Cytadeli Warszawskiej 5 sierpnia 1864 roku. Razem z Trauguttem stracono 4 innych uczestników powstania.
Powstanie nie mogło liczyć na powodzenie ani osiągnięcie jakiś większych sukcesów. W noc wybuchu Imperium Rosyjskie dysponowało aż 100 tysięczną armią wobec zaledwie 6 tyś. powstańców. Co prawda wojsko polskie było wspomagane przez Polaków ze wszystkich zaborów, emigrację, a także przedstawicieli innych narodów, jednak wobec sił wroga byli praktycznie bezsilni. Rosja carska miała wtedy dwukrotną przewagę liczebną nad powstańcami. Walki trwały do jesieni 1864 r.
Po stłumieniu zrywu, Rosjanie przeprowadzili szereg działań, których celem było zwiększenie strat moralnych odniesionych przez Królestwo. Schwytanych powstańców albo zabijano, albo zsyłano na katorgę na Syberię. Niektórych wcielano do carskiej armii. Represje po powstaniu styczniowym dotknęły nie tylko samych powstańców, ale całego kraju. Zlikwidowano całkowicie autonomię Królestwa, jego nazwę zmieniono na „Kraj Przywiślański”. Na szeroką skalę przeprowadzono rusyfikację – język polski zniknął z administracji i szkolnictwa. Zlikwidowano klasztory i dokonano kasaty majątków kościelnych.
Powstanie styczniowe było ostatnim zrywem narodowowyzwoleńczym w XIX w. To największe i najdłużej trwające polskie powstanie.
Niestety rozmiary klęski i jego efekty skutecznie zniechęciły Polaków do walk o niepodległość na następne kilkadziesiąt lat.
Źródło:
https://sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/komunikat.xsp?documentId=72ACAE7D87E7D45BC125866500434D20
https://dzieje.pl/wiadomosci/160-lat-temu-wybuchlo-powstanie-styczniowe
https://dzieje.pl/wiadomosci/kalendarium-powstania-styczniowego
https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/177196,160-rocznica-powstania-styczniowego.html
https://www.wojsko-polskie.pl/law/articles/aktualnosci-w/rocznica-wybuchu-powstania-styczniowego/
StZ